# Celiakia – czy testy genetyczne HLA-DQ2/DQ8 są dla Ciebie?

> Testy genetyczne w kierunku celiakii odgrywają kluczową rolę w skomplikowanym procesie diagnostycznym. Pozwalają ocenić predyspozycje do zachorowania, a w niektórych przypadkach ni...

Źródło: https://medpress.com.pl/artykuly/226-celiakia-czy-testy-genetyczne-hla-dq2-dq8-sa-dla-ciebie
Opublikowano: 2025-10-29 | Zaktualizowano: 2025-10-29
Kategoria: Badania i diagnostyka

**Testy genetyczne w kierunku celiakii odgrywają kluczową rolę w skomplikowanym procesie diagnostycznym tej choroby. Pozwalają ocenić predyspozycje do zachorowania, a w niektórych przypadkach niemal ze 100% pewnością wykluczyć chorobę trzewną. Nie zawsze jednak są badaniem pierwszego wyboru. Sprawdź, kiedy warto wykonać badanie genetyczne HLA-DQ2/DQ8.**

## Celiakia - podstępna choroba o wielu twarzach

Celiakia, znana również jako **choroba trzewna**, to schorzenie autoimmunologiczne o podłożu genetycznym, które trwa przez całe życie. U osób z predyspozycją genetyczną, spożycie glutenu – białka obecnego w pszenicy, życie i jęczmieniu – wywołuje nieprawidłową reakcję układu odpornościowego. Atakuje on własne tkanki, a konkretnie kosmki jelitowe, czyli małe wypustki w jelicie cienkim odpowiedzialne za wchłanianie składników odżywczych. Prowadzi to do ich stopniowego zaniku, co skutkuje zaburzeniami wchłaniania, niedożywieniem i szeregiem poważnych konsekwencji zdrowotnych. Nieleczona **celiakia** znacząco zwiększa ryzyko rozwoju innych chorób autoimmunologicznych, osteoporozy, a nawet nowotworów układu pokarmowego.

### Klasyczne i nietypowe objawy celiakii

Choroba trzewna może ujawnić się w każdym wieku, a jej obraz kliniczny jest niezwykle zróżnicowany. U małych dzieci częściej obserwuje się objawy klasyczne, związane z układem pokarmowym, takie jak przewlekłe biegunki, obfite stolce tłuszczowe, bóle i wzdęcia brzucha, brak apetytu oraz zahamowanie wzrostu i rozwoju. U dorosłych i młodzieży **diagnostyka celiakii** jest często utrudniona, ponieważ dominują objawy nietypowe, pozajelitowe. Mogą to być m.in. niedokrwistość z niedoboru żelaza, przewlekłe zmęczenie, bóle głowy, afty w jamie ustnej, problemy skórne (w tym opryszczkowate zapalenie skóry, czyli choroba Duhringa), bóle stawów i kości, zaburzenia neurologiczne, a także problemy z płodnością i nawracające poronienia.

## Rola genów HLA-DQ2 i HLA-DQ8 w celiakii

Podstawą rozwoju celiakii są **predyspozycje genetyczne**. Kluczową rolę odgrywają tu geny układu zgodności tkankowej, zwanego u człowieka kompleksem HLA (Human Leukocyte Antigens). Odpowiadają one za prezentowanie antygenów komórkom układu odpornościowego i odróżnianie "swoich" komórek od "obcych". W przypadku celiakii, za nieprawidłową reakcję na gluten odpowiedzialne są przede wszystkim dwa warianty genów: **HLA-DQ2** oraz **HLA-DQ8**. Szacuje się, że około **90-95%** wszystkich pacjentów z celiakią posiada genotyp HLA-DQ2 (głównie wariant DQ2.5), a większość pozostałych **5-10%** ma genotyp HLA-DQ8. Posiadanie tych genów nie jest jednak równoznaczne z chorobą. Występują one u około 30-40% populacji europejskiej, ale tylko u niewielkiego odsetka (ok. 1%) z tych osób celiakia faktycznie się rozwinie. Oznacza to, że geny te są warunkiem koniecznym, ale niewystarczającym do zachorowania. Do aktywacji choroby potrzebne są również inne czynniki, np. środowiskowe.

## Kiedy warto wykonać testy genetyczne na celiakię?

**Testy genetyczne** nie służą do ostatecznego potwierdzenia celiakii, ale są niezwykle cennym narzędziem diagnostycznym w określonych sytuacjach. Ich największą zaletą jest bardzo wysoka ujemna wartość predykcyjna – ujemny wynik praktycznie wyklucza chorobę. Badanie to warto rozważyć w kilku przypadkach:

- **diagnostyka u krewnych pierwszego stopnia**, u których ryzyko zachorowania jest znacznie wyższe (ok. 10%) niż w populacji ogólnej,

- **wątpliwości diagnostyczne**, gdy wyniki badań serologicznych (przeciwciał) i/lub biopsji jelita są niejednoznaczne lub sprzeczne,

- **diagnostyka u osób, które już stosują dietę bezglutenową** bez wcześniejszego potwierdzenia choroby; w takiej sytuacji wyniki badań serologicznych i biopsji mogą być fałszywie ujemne, a badanie genetyczne pozostaje wiarygodne, ponieważ geny są niezmienne,

- **przynależność do grupy wysokiego ryzyka**, czyli u pacjentów z innymi chorobami autoimmunologicznymi, takimi jak **cukrzyca typu 1**, autoimmunologiczne zapalenie tarczycy (np. choroba Hashimoto), a także z zespołem Downa, Turnera czy z opryszczkowatym zapaleniem skóry (chorobą Duhringa).

## Jak interpretować wynik badania genetycznego?

Prawidłowa interpretacja wyniku **badania HLA-DQ2/DQ8** jest kluczowa dla dalszego postępowania. Wynik należy zawsze konsultować z lekarzem, który odniesie go do objawów klinicznych i wyników innych badań. Badanie genetyczne wykonuje się tylko raz w życiu, a jego wynik jest ważny na zawsze.

### Mam geny celiakii - czy to wyrok?

Otrzymanie wyniku dodatniego, czyli stwierdzenie obecności genów HLA-DQ2 i/lub HLA-DQ8, **nie jest diagnozą celiakii**. Oznacza jedynie, że pacjent ma genetyczną predyspozycję do rozwoju choroby. W takiej sytuacji lekarz zazwyczaj zleca dalszą diagnostykę, która obejmuje badania serologiczne z krwi w celu oznaczenia stężenia swoistych przeciwciał (przeciwko transglutaminazie tkankowej w klasie IgA – tTG IgA). Jeśli wyniki te są dodatnie, kolejnym krokiem, zwłaszcza u dorosłych, jest zazwyczaj biopsja jelita cienkiego w celu oceny stopnia zaniku kosmków jelitowych. Dopiero komplet wyników pozwala na postawienie ostatecznej diagnozy. Z kolei wynik ujemny, czyli brak obecności genów HLA-DQ2 i HLA-DQ8, pozwala z **prawdopodobieństwem ponad 99% wykluczyć celiakię** – zarówno teraz, jak i w przyszłości.

## FAQ

Odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące testów genetycznych w kierunku celiakii.

### Czy badanie genetyczne na celiakię jest refundowane przez NFZ?

Badanie genetyczne w kierunku celiakii (HLA-DQ2/DQ8) zazwyczaj nie jest refundowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia i należy je wykonać prywatnie. W wyjątkowych, uzasadnionych medycznie przypadkach, lekarz w ramach diagnostyki szpitalnej może podjąć decyzję o jego wykonaniu.

### Jak przygotować się do badania genetycznego HLA-DQ2/DQ8?

Badanie nie wymaga żadnego specjalnego przygotowania. Nie trzeba być na czczo, a stosowana dieta (w tym bezglutenowa) nie ma wpływu na wynik, ponieważ geny są niezmienne. Materiałem do badania jest próbka krwi żylnej lub wymaz z wewnętrznej strony policzka.

### Czy pozytywny wynik testu oznacza, że muszę przejść na dietę?

Nie. Pozytywny wynik testu genetycznego świadczy jedynie o predyspozycji do choroby, a nie o jej aktywności. Decyzję o wdrożeniu ścisłej diety bezglutenowej podejmuje lekarz wyłącznie po postawieniu ostatecznej diagnozy celiakii na podstawie kompletu badań.

### Czym różni się celiakia od nieceliakalnej nadwrażliwości na gluten?

Celiakia to choroba autoimmunologiczna o podłożu genetycznym, prowadząca do zaniku kosmków jelitowych. Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten (NCNG) objawia się podobnymi dolegliwościami po spożyciu glutenu, ale nie ma podłoża autoimmunologicznego, nie prowadzi do uszkodzenia jelit i nie stwierdza się w niej obecności swoistych przeciwciał.

### Czy test genetyczny można bezpiecznie wykonać u małych dzieci?

Tak, badanie jest w pełni bezpieczne i nieinwazyjne, zwłaszcza jeśli materiałem jest wymaz z policzka. Jest to szczególnie cenne w diagnostyce pediatrycznej. Należy jednak pamiętać, że przy samodzielnym pobieraniu wymazu u małych dzieci istnieje ryzyko uzyskania niewystarczającej ilości materiału.

### Jakie badania wykonuje się po dodatnim wyniku testu genetycznego?

Po otrzymaniu dodatniego wyniku, jeśli występują objawy sugerujące celiakię, lekarz zleca badania serologiczne z krwi. Obejmują one oznaczenie przeciwciał przeciwko transglutaminazie tkankowej (tTG) w klasie IgA oraz całkowitego poziomu IgA. W dalszej kolejności może być konieczna gastroskopia z biopsją jelita cienkiego.

### Czy można mieć celiakię bez genów HLA-DQ2/DQ8?

Wystąpienie celiakii u osoby bez genów HLA-DQ2 lub HLA-DQ8 jest niezwykle rzadkie i stanowi mniej niż 1% wszystkich przypadków. Z tego powodu ujemny wynik testu genetycznego jest uznawany za wiarygodny sposób na wykluczenie choroby.
