# Zespół policystycznych jajników: nowe kryteria diagnostyki i co oznaczają dla pacjentek

> Zespół policystycznych jajników (PCOS) to złożone zaburzenie, którego diagnostyka uległa istotnym zmianom. Nowe, międzynarodowe wytyczne precyzują kryteria rozpoznania, wprowadzają...

Źródło: https://medpress.com.pl/artykuly/879-zespol-policystycznych-jajnikow-nowe-kryteria-diagnostyki-i-co-oznaczaja-dla-pacjentek
Opublikowano: 2025-10-25 | Zaktualizowano: 2025-10-25
Kategoria: Choroby i leczenie

**Zespół policystycznych jajników (PCOS) to jedno z najczęstszych, a zarazem najbardziej złożonych zaburzeń hormonalnych u kobiet. Jego diagnostyka przez lata stanowiła wyzwanie, jednak najnowsze międzynarodowe wytyczne wprowadzają istotne zmiany, które ułatwiają postawienie trafnego rozpoznania. Sprawdź, jak obecnie wygląda diagnostyka PCOS i jakie objawy powinny zwrócić Twoją uwagę.**

## Czym jest zespół policystycznych jajników (PCOS)?

**Zespół policystycznych jajników**, znany pod skrótem **PCOS** (z ang. Polycystic Ovary Syndrome), jest zaburzeniem o charakterze endokrynologicznym i metabolicznym, które dotyka nawet 10-20% kobiet w wieku rozrodczym. Wbrew powszechnej opinii, nie jest to jedynie problem ginekologiczny związany z obecnością torbieli na jajnikach. PCOS to złożony syndrom, który wpływa na funkcjonowanie całego organizmu, manifestując się poprzez triadę charakterystycznych cech: nadmiar męskich hormonów płciowych (hiperandrogenizm), zaburzenia owulacji prowadzące do nieregularnych cykli miesiączkowych oraz specyficzną, wielopęcherzykową budowę jajników. Choroba ta jest również najczęstszą przyczyną niepłodności wynikającej z braku owulacji oraz wiąże się ze zwiększonym ryzykiem rozwoju problemów metabolicznych, takich jak insulinooporność czy cukrzyca typu 2.

## Nowe kryteria diagnostyczne PCOS - co się zmieniło?

Podstawą współczesnej diagnostyki PCOS są **zmodyfikowane kryteria rotterdamskie**, które zostały uściślone w najnowszych międzynarodowych rekomendacjach. Zgodnie z nimi, aby lekarz mógł postawić rozpoznanie, pacjentka musi spełniać **co najmniej dwa z trzech poniższych kryteriów**, po uprzednim wykluczeniu innych schorzeń, które mogą dawać podobne objawy. Kluczowe zmiany dotyczą przede wszystkim uściślenia definicji poszczególnych kryteriów oraz wprowadzenia nowych narzędzi diagnostycznych.

Oto trzy filary, na których opiera się aktualna **diagnostyka PCOS**:

- **rzadkie owulacje (oligoowulacja) lub ich całkowity brak (anowulacja)**, które objawiają się głównie poprzez nieregularne cykle miesiączkowe,

- **kliniczne i/lub biochemiczne cechy nadmiaru androgenów (hiperandrogenizm)**, czyli widoczne objawy lub potwierdzone w badaniach krwi podwyższone stężenie męskich hormonów,

- **policystyczna morfologia jajników (PCOM) w badaniu USG lub podwyższony poziom hormonu AMH**, co stanowi jedną z najważniejszych nowości w wytycznych.

### Nieregularne miesiączki i zaburzenia owulacji

Jest to jeden z najbardziej charakterystycznych i najczęściej zgłaszanych przez pacjentki objawów. Zgodnie z nowymi wytycznymi, za **nieregularne miesiączki** u dorosłej kobiety (powyżej 3 lat od pierwszej miesiączki) uznaje się cykle trwające krócej niż 21 dni lub dłużej niż 35 dni. Kryterium to jest również spełnione, gdy w ciągu roku występuje mniej niż 8 krwawień miesiączkowych. Takie zaburzenia cyklu są bezpośrednim następstwem rzadkich owulacji lub ich całkowitego braku, co stanowi centralny element patofizjologii PCOS i jest główną przyczyną problemów z płodnością u pacjentek z tym zespołem.

### Kliniczny i biochemiczny hiperandrogenizm

**Hiperandrogenizm**, czyli nadmiar męskich hormonów płciowych, to drugie kluczowe kryterium. Może on manifestować się w dwojaki sposób. **Hiperandrogenizm kliniczny** to widoczne objawy, takie jak:

- **hirsutyzm** – występowanie nadmiernego, szorstkiego owłosienia w miejscach typowych dla mężczyzn (np. na twarzy, klatce piersiowej, plecach czy brzuchu), oceniane za pomocą specjalistycznej skali Ferrimana-Gallweya,

- **trądzik** – szczególnie uporczywy, o dużym nasileniu, oporny na standardowe leczenie dermatologiczne,

- **łysienie androgenowe** – przerzedzenie włosów na szczycie głowy, o charakterze typowo męskim.

Z kolei **hiperandrogenizm biochemiczny** potwierdza się w badaniach laboratoryjnych, które wykazują podwyższone stężenie całkowitego lub wolnego testosteronu. W diagnostyce bardzo pomocne jest również obliczenie **wskaźnika wolnych androgenów (FAI)**, który często jest bardziej czułym markerem nadmiaru tych hormonów niż pomiar samego testosteronu.

### Obraz jajników w USG lub poziom AMH

To kryterium, które przeszło największą ewolucję. Zaktualizowano definicję **policystycznej morfologii jajników (PCOM)** w badaniu ultrasonograficznym. Obecnie o PCOM mówimy, gdy lekarz stwierdza obecność **co najmniej 20 pęcherzyków** o średnicy 2-9 mm w jednym jajniku i/lub objętość jajnika przekracza 10 ml. Jest to istotna zmiana w stosunku do poprzednich wytycznych, które mówiły o 12 pęcherzykach. Największą nowością jest jednak wprowadzenie **pomiaru stężenia hormonu antymüllerowskiego (AMH)** jako alternatywy dla badania USG u dorosłych kobiet. Kobiety z PCOS mają charakterystycznie podwyższony poziom AMH, co odzwierciedla dużą liczbę małych pęcherzyków w jajnikach. Oznacza to, że do spełnienia tego kryterium wystarczy albo charakterystyczny obraz USG, albo podwyższony wynik AMH.

## Diagnostyka PCOS u nastolatek - na co zwrócić uwagę?

Rozpoznanie PCOS u bardzo młodych kobiet jest szczególnie trudne, ponieważ objawy takie jak nieregularne cykle czy trądzik są naturalnym elementem okresu dojrzewania. Z tego powodu **kryteria rotterdamskie** nie mają pełnego zastosowania w tej grupie wiekowej. Zgodnie z najnowszymi rekomendacjami, do postawienia diagnozy PCOS u nastolatki konieczne jest jednoczesne spełnienie dwóch warunków:

- **Obowiązkowa obecność hiperandrogenizmu** (potwierdzonego klinicznie lub w badaniach krwi).

- **Utrzymujące się zaburzenia miesiączkowania**, które trwają co najmniej 2-3 lata od wystąpienia pierwszej miesiączki.

Co niezwykle ważne, **obraz policystycznych jajników w USG nie jest kryterium diagnostycznym u nastolatek**. Wynika to z faktu, że wielopęcherzykowa budowa gonad jest w tym wieku zjawiskiem fizjologicznym i występuje u wielu zdrowych dziewcząt. Postawienie diagnozy wymaga więc dużej ostrożności i doświadczenia ze strony lekarza.

## Jakie badania należy wykonać przy podejrzeniu PCOS?

Proces diagnostyczny w kierunku **zespołu policystycznych jajników** jest wieloetapowy i zawsze rozpoczyna się od szczegółowego wywiadu lekarskiego dotyczącego regularności cykli, objawów skórnych, problemów z masą ciała czy planów prokreacyjnych. Następnie lekarz przeprowadza badanie fizykalne, oceniając m.in. wskaźnik BMI oraz nasilenie ewentualnego hirsutyzmu czy trądziku. Kluczowe są jednak badania dodatkowe, które pozwalają potwierdzić lub wykluczyć diagnozę. Należą do nich przede wszystkim badania hormonalne z krwi, wykonywane najczęściej między 3. a 5. dniem cyklu. Obejmują one ocenę stężenia testosteronu całkowitego i wolnego, SHBG (co pozwala obliczyć FAI), DHEAS, androstendionu, a także LH i FSH. Coraz częściej oznacza się również poziom AMH. Podstawowym badaniem obrazowym pozostaje przezpochwowe USG ginekologiczne. Ponadto, ze względu na częste współwystępowanie zaburzeń metabolicznych, diagnostykę rozszerza się o doustny test obciążenia glukozą (OGTT) z pomiarem glukozy i insuliny, a także o profil lipidowy. Lekarz może zlecić również badania tarczycy (TSH) i prolaktyny, aby wykluczyć inne przyczyny zaburzeń hormonalnych.

## FAQ

Odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące diagnostyki zespołu policystycznych jajników.

### Czy policystyczne jajniki w USG oznaczają PCOS?

Nie, sama obecność policystycznej morfologii jajników w badaniu USG nie jest wystarczająca do postawienia diagnozy PCOS. Jest to tylko jedno z trzech możliwych kryteriów, a do rozpoznania zespołu konieczne jest spełnienie co najmniej dwóch. Wiele zdrowych kobiet, bez żadnych zaburzeń hormonalnych, ma obraz PCOM w badaniu ultrasonograficznym.

### Czy można mieć PCOS przy regularnych miesiączkach?

Tak, chociaż jest to sytuacja rzadsza. Kobieta może spełniać kryteria diagnostyczne na podstawie potwierdzonego hiperandrogenizmu (klinicznego lub biochemicznego) oraz policystycznej morfologii jajników w USG, nawet jeśli jej cykle są regularne. Należy jednak pamiętać, że część z tych pozornie regularnych cykli może przebiegać bez owulacji.

### Dlaczego AMH jest teraz brane pod uwagę w diagnostyce?

Hormon antymüllerowski (AMH) jest produkowany przez małe pęcherzyki w jajnikach. U kobiet z PCOS, ze względu na nadmierną liczbę tych pęcherzyków, jego stężenie jest charakterystycznie wysokie. Badania potwierdziły, że jest to wiarygodny i czuły marker, który może być stosowany zamiennie z badaniem USG do oceny morfologii jajników.

### Czy PCOS można zdiagnozować tylko na podstawie badań krwi?

Nie, diagnoza PCOS nie może opierać się wyłącznie na wynikach badań laboratoryjnych. Jest to rozpoznanie kliniczne, które wymaga kompleksowej oceny, obejmującej szczegółowy wywiad dotyczący objawów (np. nieregularnych miesiączek), badanie fizykalne w poszukiwaniu cech hiperandrogenizmu oraz wyniki badań dodatkowych, w tym hormonalnych i obrazowych.

### Jakie są pierwsze objawy PCOS, które powinny zaniepokoić?

Do najwcześniejszych i najbardziej typowych sygnałów należą bardzo nieregularne cykle miesiączkowe (rzadkie lub zbyt częste krwawienia), uporczywy trądzik niepoddający się standardowemu leczeniu oraz pojawienie się ciemnych, grubych włosów na twarzy, klatce piersiowej czy brzuchu. Niepokojący może być również nagły i znaczny przyrost masy ciała.

### Czy leczenie PCOS jest konieczne, jeśli nie planuję ciąży?

Tak, leczenie jest bardzo ważne, nawet jeśli płodność nie jest aktualnym priorytetem. Nieleczony **zespół policystycznych jajników** znacząco zwiększa ryzyko poważnych, odległych powikłań zdrowotnych, takich jak cukrzyca typu 2, nadciśnienie tętnicze, zaburzenia lipidowe, choroby sercowo-naczyniowe, a także rak endometrium.

### Czy dieta i styl życia mają wpływ na diagnozę PCOS?

Dieta i styl życia nie są elementami kryteriów diagnostycznych, ale mają ogromny wpływ na nasilenie objawów. Nadwaga i otyłość potęgują insulinooporność i hiperandrogenizm, co sprawia, że obraz kliniczny choroby staje się bardziej wyraźny. Modyfikacja stylu życia jest fundamentem terapii PCOS, jednak sama diagnoza opiera się na ścisłych kryteriach rotterdamskich.
