Start › Badania i diagnostyka
Badania i diagnostyka

Mutacje BRCA1 i BRCA2. Kiedy warto się zbadać?

Mutacje BRCA1 i BRCA2. Kiedy warto się zbadać?

Mutacje w genach BRCA1 i BRCA2 znacząco zwiększają ryzyko zachorowania na nowotwory, zwłaszcza raka piersi i jajnika. Nie każdy jednak musi wykonywać badanie genetyczne, a wiedza o nosicielstwie mutacji to klucz do skutecznej profilaktyki. Co dokładnie oznaczają te geny i kto jest w grupie ryzyka? Sprawdź, kiedy warto się zbadać.

Czym są geny BRCA1 i BRCA2?

Geny BRCA1 (zlokalizowany na chromosomie 17) i BRCA2 (na chromosomie 13) to tak zwane geny supresorowe, czyli antyonkogeny. Ich prawidłowa funkcja w organizmie polega na produkcji białek, które działają jak strażnicy stabilności naszego materiału genetycznego. Białka te biorą udział w naprawie uszkodzeń DNA, które powstają w komórkach każdego dnia. Dzięki temu zapobiegają niekontrolowanemu namnażaniu się komórek, które mogłoby prowadzić do rozwoju nowotworu. Kiedy w jednym z tych genów dochodzi do szkodliwej zmiany, czyli mutacji, proces naprawy DNA zostaje upośledzony. Komórki z uszkodzonym materiałem genetycznym mogą zacząć dzielić się w sposób niekontrolowany, co jest początkiem procesu nowotworowego. Mutacja genu BRCA1 lub BRCA2 jest najczęściej dziedziczna, przekazywana w sposób autosomalny dominujący. Oznacza to, że wystarczy odziedziczyć jedną wadliwą kopię genu od jednego z rodziców, aby ryzyko zachorowania na dziedziczny nowotwór znacząco wzrosło.

Jak mutacje BRCA wpływają na ryzyko raka?

Posiadanie mutacji w genie BRCA1 lub BRCA2 nie jest równoznaczne z diagnozą raka, ale istotnie podnosi prawdopodobieństwo jego wystąpienia w ciągu życia. Ryzyko to jest znacznie wyższe niż w populacji ogólnej. Szacuje się, że dla nosicielek mutacji genu BRCA1 ryzyko zachorowania na rak piersi do 80. roku życia wynosi od 50% do nawet 80%, a na rak jajnika – około 40-45%. W przypadku mutacji genu BRCA2 ryzyko to wynosi odpowiednio 40-60% dla raka piersi i 11-27% dla raka jajnika. Dla porównania, w populacji ogólnej ryzyko to wynosi około 12% dla raka piersi i zaledwie 1,4% dla raka jajnika. Co istotne, nowotwory związane z tymi mutacjami często pojawiają się w młodszym wieku – średni wiek diagnozy raka piersi u nosicielek mutacji BRCA1 to około 42-45 lat. Mutacje te zwiększają również ryzyko innych nowotworów, takich jak rak prostaty (szczególnie w przypadku BRCA2), rak trzustki czy czerniak.

Kto powinien wykonać badanie genetyczne BRCA?

Badanie genetyczne w kierunku mutacji BRCA1 i BRCA2 nie jest badaniem przesiewowym dla całej populacji. Jest ono zalecane osobom, które znajdują się w grupie podwyższonego ryzyka ze względu na historię chorób w rodzinie lub własną diagnozę onkologiczną. Identyfikacja nosicielstwa pozwala na wdrożenie odpowiedniej profilaktyki i wczesne wykrycie ewentualnej choroby. Główne wskazania do wykonania badania to:

  • występowanie w rodzinie (u krewnych I lub II stopnia) co najmniej dwóch przypadków raka piersi lub raka jajnika, zwłaszcza jeśli choroba została zdiagnozowana przed 50. rokiem życia,
  • zdiagnozowanie raka piersi u mężczyzny w bliskiej rodzinie,
  • potwierdzona mutacja genu BRCA1 lub BRCA2 u krewnego,
  • osobista historia choroby, w tym przebyty rak jajnika, jajowodu lub otrzewnej (niezależnie od wieku), rak piersi zdiagnozowany przed 50. rokiem życia, potrójnie ujemny rak piersi, obustronny rak piersi lub rak trzustki,
  • planowanie antykoncepcji hormonalnej lub hormonalnej terapii zastępczej u kobiet z obciążającym wywiadem rodzinnym w kierunku raka piersi.

Decyzję o wykonaniu badania zawsze warto skonsultować z lekarzem, najlepiej w poradni genetycznej lub onkologicznej, który pomoże ocenić indywidualne ryzyko.

Jak wygląda badanie i co oznaczają wyniki?

Badanie genetyczne w kierunku mutacji BRCA1 i BRCA2 jest proste i nie wymaga specjalnego przygotowania. Najczęściej polega na pobraniu niewielkiej próbki krwi żylnej, choć niektóre testy można wykonać również z próbki śliny. Na wynik nie mają wpływu przyjmowane leki, dieta czy pora dnia. Dostępne są różne rodzaje testów. Podstawowe badanie często obejmuje analizę najczęstszych w polskiej populacji mutacji, tzw. mutacji założycielskich. Bardziej zaawansowaną i dokładną metodą jest Sekwencjonowanie Nowej Generacji (NGS), które pozwala na analizę całej sekwencji kodującej genów BRCA1 i BRCA2, wykrywając również rzadsze zmiany.

Interpretacja wyniku powinna odbywać się w konsultacji ze specjalistą. Wynik dodatni potwierdza obecność patogennej mutacji i oznacza, że pacjent znajduje się w grupie wysokiego ryzyka. Jest to podstawa do objęcia go specjalistycznym programem profilaktycznym. Wynik ujemny oznacza, że w badanym zakresie nie znaleziono mutacji. Należy jednak pamiętać, że jeśli analizowano tylko mutacje założycielskie, nie wyklucza to istnienia innej, rzadszej mutacji w genie. Wynik ujemny nie eliminuje również ryzyka zachorowania na nowotwór sporadyczny (niezwiązany z dziedziczeniem).

Mam mutację BRCA - co dalej? Profilaktyka

Potwierdzenie nosicielstwa mutacji BRCA1 lub BRCA2 to kluczowa informacja, która pozwala przejąć kontrolę nad swoim zdrowiem i znacząco zmniejszyć ryzyko zachorowania lub wykryć nowotwór na bardzo wczesnym, wyleczalnym etapie. Profilaktyka raka u nosicieli opiera się na kilku filarach. Pierwszym jest intensywny nadzór onkologiczny, który obejmuje regularne samobadanie piersi, badania palpacyjne u lekarza co 6 miesięcy oraz częstsze badania obrazowe (USG i rezonans magnetyczny piersi już od 25. roku życia, mammografia od 35. roku życia). Zaleca się także regularne wizyty ginekologiczne z USG przezpochwowym i oznaczaniem markera CA-125.

Drugim elementem jest modyfikacja stylu życia – zdrowa dieta, utrzymanie prawidłowej masy ciała, regularna aktywność fizyczna i unikanie używek. W niektórych przypadkach lekarz może rozważyć chemioprewencję. Najskuteczniejszą metodą redukcji ryzyka są jednak profilaktyczne zabiegi chirurgiczne. Profilaktyczna mastektomia (usunięcie gruczołów piersiowych) zmniejsza ryzyko raka piersi o ponad 90%. Z kolei profilaktyczne usunięcie jajników i jajowodów (adneksektomia), zalecane zwykle po zakończeniu planów prokreacyjnych (ok. 40 roku życia), redukuje ryzyko raka jajnika o ok. 90%, a raka piersi o ok. 50%.

FAQ

Odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące mutacji w genach BRCA1 i BRCA2.

Czy mężczyźni też mogą mieć mutację BRCA?

Tak, mężczyźni mogą być nosicielami mutacji BRCA1 lub BRCA2, a także przekazywać je swoim dzieciom. U mężczyzn mutacje te zwiększają ryzyko zachorowania na raka piersi, raka prostaty (często o bardziej agresywnym przebiegu), raka trzustki oraz czerniaka.

Czy badanie BRCA jest refundowane przez NFZ?

Tak, badanie jest refundowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia dla osób, które spełniają określone kryteria kliniczne i posiadają skierowanie z poradni genetycznej lub onkologicznej. Badanie można również wykonać prywatnie, a jego koszt zależy od zakresu analizy.

Odziedziczyłam mutację po ojcu. Czy ryzyko jest takie samo?

Tak, ryzyko zachorowania związane z mutacją jest takie samo, niezależnie od tego, czy wadliwy gen został odziedziczony po matce, czy po ojcu. Sposób dziedziczenia nie wpływa na poziom ryzyka onkologicznego.

Czy ujemny wynik badania całkowicie wyklucza ryzyko raka?

Nie, ujemny wynik oznacza, że nie stwierdzono badanej mutacji genetycznej, co znacząco obniża ryzyko nowotworu dziedzicznego. Nie eliminuje to jednak ryzyka zachorowania na raka sporadycznego, które dotyczy całej populacji i jest związane z innymi czynnikami.

Czy badanie genetyczne trzeba powtarzać?

Nie, badanie genetyczne wykonuje się raz w życiu, ponieważ nasz materiał genetyczny jest stały. Wyjątkiem może być sytuacja, gdy w przeszłości wykonano test o ograniczonym zakresie (np. tylko na mutacje założycielskie), a pojawią się nowe wskazania do poszerzenia diagnostyki o analizę całego genu metodą NGS.

Czy mutacje BRCA1 i BRCA2 to to samo?

Nie, są to dwa różne geny, zlokalizowane na innych chromosomach. Oba pełnią podobną funkcję w naprawie DNA, jednak mutacje w nich wiążą się z nieco innym profilem ryzyka i charakterystyką nowotworów. Na przykład mutacje w genie BRCA1 są silniej powiązane z potrójnie ujemnym rakiem piersi i wyższym ryzykiem raka jajnika.

M
Redakcja Medpress.com.pl
Przystępny portal o diagnostyce, leczeniu i profilaktyce zdrowotnej. Łączymy rzetelną wiedzę medyczną z empatią i wsparciem na każdym etapie terapii. O serwisie

Czytaj dalej

Badania i diagnostyka

Zespół Lyncha: jak badania genetyczne ratują życie?

Zespół Lyncha to genetyczne obciążenie zwiększające ryzyko raka jelita grubego i innych nowotworów. Dzięki badaniom molekularnym możliwe jest wczesne wykrycie mutacji i wdrożenie s...

14 listopada 2026 · 8 min